Azərbaycan Ədəbiyyatında nə baş verir? I Məqalə
İllər uzunu mən bu sual ətrafında düşünmüşəm. Sualın müəyyən cavabı və təfərrüatları özümə bəlli olsa da, onları tam şəkildə üzə çıxarmağa sadəcə ərinmişəm, prosesi izləmək “xəstəliyi” üstün gəldiyindən susmağı üstün saymışam. Ancaq prosesə dalmağın özü də bir xəstəlikdir və əslində uzun illərin düşüncələrindən bu hasil olub ki, mən dəhşətli bir xəstəlik haqqında yazırmışam. İndi o yazı hazırdır və onu sizə üstündə düşünə-düşünə, işləyə-işləyə təqdim edirəm. Müəyyən ixtisarlarla…
“Xəstəliyin” ilk üzdə olan bəlirtisi budur ki, ədəbiyyat sahəsinin maqnit gücü fantastik dərəsədə artıb: el arasında deyildiyi kimi, burada bir qara qəpik olmasa da hamı maqnit sahəsinə can atırmış kimi qaçışa hazırlıq vəziyyətindədir: indicə hakimin fiti çalınacaq və hərə qucağında bir dəstə kitab ləngər vura-vura dünya şöhrətli kulturoloq Aydın Xanın kitab bayramının finalında yandırılan məşələ doğru qaçacaq. Bu, əlbəttə bir zarafatdır və ən ağlamalı şeylərin də əvvəli Mirzə Cəlil demişkən, çox gülməli olur. Maqnit sahəsi bu adamları itələdikcə onlar əl-ələ tutaraq, kürək-kürəyə dayanaraq o burulğanın tən ortasına doğru yüyürürlər. Bu adamlara elə gəlir ki, onları özünə çəkən böyük bir qüvvədir və bu fürsəti itirsələr məmləkət yasa batacaq. Ancaq fərqində deyillər ki, bu qüvvə onları çəkmir, əksinə, itələyir, yəni, bala, get, işinlə, gücünlə məşğul ol. Yox, deyir, ölsəm torpağınam, qalsam, səninəm… Və beləcə, zəngin neft ölkəsinin kasıb ədəbiyyatı özünə və dünyaya meydan oxuyur (Xahiş edirəm, səbrinizi basın, söhbət yalanı həqiqət adına sırımaqdan gedir…). Real vəziyyət isə tamam başqa şəkildə və düzümdədir. Məsələn, belə bir “komiksə” diqqət yetirin: dünyanım heç bir ölkəsində hətta səfeh adam belə postmodernizmdən bu qabalıqla və belə şiddətli nadanlıqla danışmaz.
Özü də ki, özlərini postmodernizm və bu kimi cərəyanların biliciləri elan edən yekə sənətkarlar məğzə varanda məlum olur ki, adi həqiqətlərdən bixəbərdirlər. Bütün hallarda mənim üçün onların öz yaradıcıqlarına istinad edib təhlillər aparmaq daha maraqlı və “gözlənilməz” nəticələrin meydana gəlməsinə səbəb olur. Çünki məhz belə olduqda yekə-yekə bəyənatların arxasında əslində ucuz kampaniyaların, nimdaş reklamların dayandığının şahidi olursan. Məsələn, geniş təhlillər aparmağa imkan verməsə də (mən demədim – layiq olmasa da-!) E.Astanbəyli adlı şairin yazılarına diqqət yetirin:
Nə qədər ki küçədəki qadınlar
həyatımızdakı qadınlardan çoxdu,
deməli,
dünyada “ilahi ədalət” deyilən şey
yoxdu yoxdu yoxdu!Sonra:Sən olmayanda heç nə olmur
Nə gün doğur, nə qar yağır
Çəkdiyim siqaretlərin acısı
İçdiyim şərabların dadı olmur
Bəlkə bir az şablon çıxır,
Amma
Mən indi çox səmimiyəm –
Sən olmayanda
Yaşamağın belə adı olmur!
Bu cızmaqaralara baxıb iki göz lazımdır ki, ağlasın. Bu şəkildə, daxili obrazın quruluşu bir yana dursun, heç rüşeym forması belə olmayan (təkhüceyrəli varlıq, yəni amöb-!), adicə mənasız söz sıralarından ibarət olan cəfəng şeylər bu gün də qəzet və portallarda yayılırsa və insanlar da bunları bəh-bəhlə qarşılayırsa, demək yuxarıda təsvir etdiyim, Aydın Xanın ocaqbaşı işlədiyi finiş xəttinə az qalıb! Sözüm onda deyil. Belə bir tezisi götürək: bəzən bizə belə gəlir ki, dünyanın bizim dildə, yaxud ayrı bir dildə yaranan bütün ən gözəl əsərlərini tanıyırıq, bunlardan da artığını yaratmışıq, ancaq bizi görən yoxdur. Mən qətiyyən belə düşünmürəm. Yəni, keyfiyyətsiz şeylərin əlbəəl başa düşülməsi (özü də havada tutulub başa düşülməsi) heç zaman problem yaratmır, həmişə təzə, yeni, son dərəcə orijinal əsərlər zaman-zaman dərk edilir. Bax, burada məsələ bir az qəlizləşir. Son dövr qəzet və jurnallarımızı vərəqləsəniz qəribə statistika alınar: “Yarımçıq əlyazma”, “Sehrbazlar dərəsi”, H.Mirələmovun qeydsiz-şərtsiz bütün əsərləri haqqında resenziya və traktatları toplasaq, məlum olar ki, enerjimiz havada “top-top oynamaqla” keçib. Böyük əsərlərin böyük zaman içində dərk edilməsinə başqa bir zarafatsız nümunə: “Eşitmişəm ki, ədəbiyyat mütəxəssislərindən biri “Eynşteynə peyğam” şeirinin tərcüməsini zəmanənin o böyük riyaziyyatçısına və dahisinə oxuduğu zaman Eynşteyn Şəhriyarın şərəfinə ehtiramla və heyranlıqla üç dəfə oturduğu yerdən qalxmışdır. Onun gözlərini sevinc yaşları bürümüş və o, dodaqları altında özündən və Allahdan başqa heç kəsin eşitmədiyi zümzümələr etmişdir” (professor Q.Beqdeli “Şəhriyarın şöhrəti”). Bununla əlaqədar başqa bir mənbə belə deyir: “Çağdaş cənublu alim-ədəbiyyatşünas doktor Rəhim Çavuş Əkbəri bizim haqqında danışdığımız problemə və bu kontekstdə Eynşteyn-Şəhriyar münasibətlərinin təfsilatına həsr edilmiş tədqiqatında Eynşteynin məşhur düsturunu (”E-Ms”) misal gətirir və göstərir ki, cisimlər enerjinin özüdür, enerji hərəkətdir, hərəkət isə zamanın əyaniləşən, gözlə görünən təcəssümündən başqa bir şey deyildir. Onlar hamısı birlikdə məhz ruhun (mütləq ideyanın) mövcudluq formalarıdır. Elə bu məqam – həm Şəhriyarla Eynşteynin, həm də irfanla ən yeni riyaziyyatın, Şərqlə Qərbin təmas və görüş məqamıdır”. (Y.Qarayev. Min ilin sonu). Şəhriyarsa yazırdı:
Eşq açarını ələ alıb,
Bu müəmmanı həll et,
Əgər açar düşsə, elm yolu ilə
Bu köhnə qıfılı aç!
Eynşteyn, daha yuxarı qalx,
Allahın özünü tap!
Bu uzun şeiri oxuduqdan, özü də dəfələrlə oxuduqdan sonra yuxarıda yazılan və sitat vermədiyimiz onlarla mənbənin və məqalənin patetikadan başqa bir şey olmadığını anlayırsan. Eynşteynin öz ifadəsi belədir: “Mən indi nə olsam da, aydındır ki, öz kölgəmin üstündən uça bilməyəcəyəm”. Şəhriyarsa Eynşyeyni öz kölgəsinin üstündən uçmağa çağırırdı. Yəni, ən müxtəlif tədqiqatçıların düşündüyü kimi, bu şeirdə nə qatı heyranlıq, nə də “Şərqlə Qərbin görüşdüyü” məqamlardan söz açılmışdır. Burda dəhşətli bir ironiya var! Məncə Eynşteyn də E.Astanbəylidən, R.Qaracadan, N.Kamallardan (-!) fərqli olaraq enerjinin əsl qaynağının bədii sözün nüvəsində olduğunu bilirdi. Ancaq….
İllərdir eyni cümlələr, eyni qarğışlar və eyni bəsit alqışlar təkrar edilir – bu dahidir, o, talantsızdır, hər yer hökm, hər yer cəllad baltasının ağzında laxtalanmış qan qoxuyur. Özünə görə (yəni, yalan-doğru) şairlərdən biri müsahibələrinin birində Müşfiqə meydan oxuyur, ancaq mənim fikrimcə, Müşfiq Stalinə həsr etdiyi şeirlərində və digər bu gün üçün “iyrənc” yazılarında daha səmimi idi, nəinki məsələn, ultra-müasir şair şaman dualarında… Onun yazılarındakı süni kədər, yalançı qüssə effekti həmin o qan qoxusunu bir az da artırır və adamın başı çatlayır.
Bircə ayrıntını qabaqcadan nəzərə çarpdırmaq istərdim: bu gün şou aləmində “iş qrafiki” necədirsə, ədəbi qruplaşmalarda da eyni vəziyyəti bir az başqa təfərrüatlarla izləmək mümkündür. Təsəvvür edin: mügənninin səsi var, artıb-böyümə imkanları var – ancaq o, bütün enerjisini şou-biznes (cəngəllik) qanunları ilə yaşamağa sərf etdiyindən o səs sahibsiz qalır, bizə intiriqalar, boşboğaz söhbətlər və cəfəng qeylü-qallar təqdim edilir. Müğənnini artımına xidmət eləməli olan efir var gücüylə üfürüb bu səsi qovur, daş-qalaq eləyir. Bu kontekstdə Rasim Qaracanın “nobel mükafatı” mövzusunda fikirləri şəxsən mənə çox gülməli görünür. Mən onun vətənimizə NOBEL gətirmək yanğısını (mən inanmaq istərdim ki, bu bəyanatında bir damcı da möhtəkirlik yoxdur) yaxşı başa düşürəm, ancaq ortada əsər olmalıdır, SÖZ olmalıdır və bu söz, bağışlasın məni, R.Qaracanın bəsit və amöb sözündən qat-qat fərqli olmalıdır.Diqqət yetirin:
iyirmi üç yaşımdakı siluetimlə sarıldım
qum saatına bənzər bədəninə
sonra yatırdım yanı üstə
zaman dayansın deyə
bu qadın saatı –
çünki eşq zamanın fövqündə bir şey əslində
yaxud:
heyhat
həyat avtomobilə minib
bir gözəlin yanından
sürətlə ötməyə bənzər.
Rasim buna iddia edirsə, eyni cürətlə gərək Adil Mirseyid ən azı iyirmi dəfə Nobel mükafatçısı olmuşdu. Halbuki Adil Rasimlə müqayisədə qat-qat təbii (!) və bənzərsizdir (-!!!!).
Mənim fikrimcə, Rasimin şeirlərinin əsasında (?!-!) montaj dayanır. Rasim “görmür”, yalnız montaj edir, obrazlar və gündəlik hadisələrin “ani reaksiyalarından” hasil olan təəssüratlar səth boyu “sürüşür” və yalnız sürüşmə effekti yaradır. Onun istənilən yazısını alın (söhbət təbii ki, şeirlərdən gedir), dərhal ağlınıza izafət tərkibi gələcək, tərkibin bir hissəsini görən kimi o biri hissə “doğulur” və “mexaniki” plagiat effekti yaranır. “Birlər”dəki istənilən şeir həmin təəssürat üstündədir. Oxuyan kimi dumanlı şəkildə olsa da mənbə yadına düşmək istəyir, amma tapa bilmirsən, çünki mənbənin özü montaj edilib. Rasimin ədəbi boyu artmaqdansa “kiçilir”, yuvarlaqlaşır, özünü, oxuduqlarını, böyür-başındakı gəncləri montaj (istismar) edə-edə “azalır”, yəni… ömrü boyu Rəsul Rzanı tənqid etsə də “Ərk qalası”nın bircə misrasını da yazmağa gücü çatmır (Qarqantua və Pantaqruel…). Onda bəs bu iddialar necə oldu birdən belə dəhşətlə püskürdü? Nə baş verdi? Rasim şəxsən mənim çoxdan tanıdığım bir gəncdir, müəyyən müşahidə qabiliyyəti olan, bir-iki babat şeirin müəllifi… sonra, türk və dünya poeziyasının xülasəsini verən, belə deyək, torpağın üstündə “yanıq yeri” qalmış dəhşətli dərəcədə gözəl şeirlərə illüstrasiyalar “çəkən” bu adam necə oldu özünü ötüb keçərək iddialarını reallaşdıra bildi?
Bəzən olur ki, məhz iddia insanı böyüdür – sadəcə döyüşmək, görünmək, özünü bir başqa biçimdə təsdiq etmək, alınmadıqda bir də, bir də təsdiqə can atmaq və sonsuza qədər iddianın əsirinə çevrilmək. Ömrü boyu ağzı sulana-sulana modern ədəbiyyatdan və “dekonstruksiyadan” bəhs edən bu adamlar özlərinin də dekonstruksiya qurbanlarına çevrilməsindən xəbərsizdirlər. Bəli, müəyyən istedadı olan Rasim Qaraca günlərin bir günü “qəzaya uğradı”, dekonstrukiya maşınından qaça bilmədi. Yazıda asan yol tapdı (inkar mübarəkdir-! Avaz pis deyil…), onun bütün tənqidlərinin mayasında qəribə bir nifrət mənbəyi var: bu mənada onun “təşkilatçılığı” həsəd doğura bilər, ancaq… illər boyu özünü yox, yazısını qabağa versəydi, indi vəziyyət yəqin ki, fərqli ola bilərədi. Eyni fikirləri Q.Nəcəfzadəyə və S.Babullaoğluna da aid edə bilərəm. Qəşəmdə “ədəbiyyata tapınma-məhrəmlik” yoxdur, bu adam nədən istəsən yaza bilər, bütün şeirləri eyni ladın, eyni intonasiyanın buxovundadır. Bu ritm və intonasiya onun canından, şeirlərindən deyil, süni mənbədən gəlir – misralar sona doğru yıxıla-yıxıla gəlir və axırda Qəşəm tək qalır, əli boş, üzü qara… Səlim bəzi səmimi şeirlərini çıxmaqla əksər hallarda şair rolunu oynayır, əcaib-qəraib ibarələr içində itib-batır, orijinallıq mərəzi artdıqca orijinallıq özü qaçır ki, biabır olmasın…
Ancaq… Allaha çox şükür ki, bu imzalarla “eyni damın altında” sabaha böyük ümidlər doğuran adlar və imzalar da var.
Rəbiqə Nazim qızı bu imzalardan biridir. Rəbiqənin şeirlərində hüznlü bir sakitlik var. Şeirin ritmi “puçur-puçur açır”, bir anın içində insana ən müxtəlif və fərqli rəng spektrini göstərir.
Bu imzalar orijinal və yetərincə təzədir. Onların məziyyətlərini sadalamqçün kimlərinsə uğursuz çabalarından bəhs etmək tələb olunmur. Bu imzalardan biri, haqqında bir az ətraflı danışmaq istədiyim CAVİDANDIR!
Biz Cavidanın şeirlərini kiminsə zəif qaralamalarıyla müqayisə edib tərifləmək, bu yazıları o yazılara qarşı qoymaq və arada üstünlük “amplitudası” yaratmaq və bununla da öz fikrimizi yeritmək siyasətindən tamamilə uzağıq. Hər bir orijinal mətn nüvəsi etibarı ilə təkdir, ondan zaman-zaman ayrılan “hissəciklərin” hesabına necə deyərlər, öz oxşarlarını yaradır, ona görə yox ki, yaşama, mövcudluq tərzi “paralel zaman” oxuna dirənir, ona görə ki, təbiəti etibarı ilə dünyanın üstünə getməyi, onu tutub zəbt etməyi xoşlayır, bütün cəng-cidalı məhz bu simə köklənir. Cavidanın şeirlərində sözün yerinə düşüb-düşməməsi, havadan asılı qalması… məsələsi ortaya çıxmır, buna sadəcə imkan yaranmır, yəni “məna seqmentləri” arasındakı hava maksimum dərəcədə sıxılıb, belə bir mühitdə söz bir ox misalı dəyişə-dəyişə süzür, çevrilmələrdən keçir, bircə anın içində milyon transformasiya prosesini adlayır, izah olunmaq ehtiyacı yaranan kimi “əldən sürüşür”, hər şey ona toxunduqda və məhz bu andan sonra yeni məna qazanır, doğulur, artır, çoxalır, dünyanı tutur, dünyanı dəyişdirir. Qədimlərdən bu günə qədər poeziya məmləkətində mövcud olan və dəyişməyən şey budur – həmişə yeni donda meydana çıxmaq, görünmək və bircə anın içində qocalmaq – pirə çevrilmək!
Mən Cavidanın şeirlərini oxuduqda hafizəmdə yeni sözlər cücərir, onları tam şəkildə anlaya bilməsəm də hiss edirəm ki, şüuraltında onların istisi qalır. Bu hiss onun şeirlərinin xassəsidir, yaddaşa ilişib qalan, köz kimi basılan keyfiyyətidir. İndi bu keyfiyyətlər və ayrıntılar haqqında çox danışmaq olar, ancaq niyyətimiz bu olmadığı üçün məsələnin başqa bir aspektindən bahs etmək istərdik. Bu aspekt hər bir şairin, qələm adamının sözə, ruha, YAZIDAN doğan ilahi missiyaya münasibətidir. Bu yazıda mən çox yox, ancaq bir müəllifdən sitat gətirmək istərdim:
“Poeziya əsl həqiqətdə mütləq, real olandır. Bu, mənim fəlsəfəmin əsasıdır. İçində Poeziya nə qədər çox olsa, həqiqətə bir o qədər yaxın olarsan. Poeziya – fəlsəfənin qəhrəmanıdır. Fəlsəfə poeziyanı əsas prinsip mərtəbəsinə qaldırır. O, bizə poeziyanın dəyərini anlamağa kömək edir. Fəlsəfə poeziyanın nəzəriyyəsidir. O, bizə nəyin poeziya olduğunu göstərir – poeziya hər şeydir. Şairlə mütəfəkkirin ayrılması yalnız görüntüdür və bu onların hər ikisi üçün itkidir. Bu, xəstəliyin və xəstə şəraitin əlamətidir” (Novalis).
Diqqətinizi Novalisin sözlərinin mahiyyətinə yönəltmək istərdim: şeirin hikmətdən və ya əksinə, hikmətin şeirdən doğması sual şəklində qoyula bilməz və onların bir-birindən ayrı yaşaya bilməsi də yalnız görüntüdür. Bu iki substansiyanın əslində bir-birinin içinə kip oturması gözümüzü alacalandıran mənzərələrin dəyişməsi üçün kifayətdir. Əslində yaxşı şeir durmadan, dayanmadan danışan bir dildir, kitab diliylə yox, adam diliylə…
Cavidanın şeirlərində faktura – nədən bəhs edilməsi məncə bir o qədər də önəmli deyildir, necə danışmağın da xüsusi bir ayrıntısı yoxdur, sadəcə danışmağın, dərdini-sovunu dilə gətirməyin özü əsasdır. Fakturaya, hadisəyə qalsa, bunları eyni sıra ardıcıllığı ilə demək olar bütün gənc və qocalıqda yorğa düşənlərimiz danışır, ancaq bu söyləmlər mənə sadəcə müqayisələr kimi gəlir, kimlərsə nəyəsə oxşadılır, assosiasiya, təəssürat yaradılır, sözün qabığı soyulduqca məna gizlənir, rəngdən rəng alınmır, rənglər adamı boğur. Bu yerdə istədim Elnur Astanbəylinin naftalin iyi gələn qaralamalarından misal gətirim, əlim gəlmir, çünki bütün hallarda bu pis bir müqayisəyə meydan açacaq və mən açığı bunu arzulamadım. Elə buna görə də Cavidandan misal gətirmək istəyirəm:
Dəmir barmaqlıqları
sıxıb-sıxıb yorulmuşam…
öz barmaqlarım ağrıyır
bu gün
şeir yazıb
küçəyə ata bilməyəcəyəm…
küləklər
darıxacaq
kağız tikələriyçin…
Cavidanın şeirlərində, bu şeirin daxili obrazında düşüncənin, hərəkətinin necə başlanmasını, hərəkət halına keçməsini kəsdirə bilmirsən. Bu ələ gəlməyən hərəkətin özü mətn boyunca ən müxtəlif dəyişikliklərə məruz qalır, yəni hiss, duyğu… daim çevrilir, dönür, qiyafəsini, şəklini, obrazını dəyişir və bütün bunlar bir göz qırpımında baş verir. Bütün bunlar haqqında bəhs edilən mətnlərin xüsusi bir sistemə söykənməsini sübut edir. Böyük Azərbaycan şairi Əli Kərimdə də bu mənada heç bir “ilk şeir”, “zəif şeir” olmamışdır, istisnasız olaraq onun bütün yazılarında “Babəkin qolları” iştirak edir, əslində bu dahiyanə şeir Əli Kərim adlı metaforanın poetik nəticəsidir, Əli Kərimi diri saxlayan, köhnəlməyə qoymayan məhz bu cəhətdir – bütün mətnlərdə, bütün poetik komponentlərdə onun özünün tam şəkildə, bir bölünməz metafora kimi hifz edilməsindədir.
Belə bir sistemin əlamətləri Cavidanın yazılarında da duyulur. Burada istənilən nəsnə özündən başqa sonsuz sayda nəsnələri ehtiva edir, mətnin alt yaruslarında onlardan danışır və bütün bu “söhbətlər” dil baxımından bəhsləşə-bəhsləşə canlı, diri, heç zaman sönüb-sozalmayan hərəkət obrazını yaradır. Məsələn, aşağıdakı şeirdə olduğu kimi:
Gecə uçan kəpənəklər
Ağca-ağca
Balışlara qonarlar
Uzun-uzun
Saçların arasında gizlənərlər.
Qarasında itərlər…Qanadları nişastalı, ütülü…Gecə uçan kəpənəklər
Xəfif mehdən uçunarlar,
Xəfif nəfəsdən də…Divarlarda
Kölgələr sevişəcək,
TV ekranında
Fransız aktyorları…
Və
Kəpənək öpüşü
Fransız öpüşündən
Daha isti,
Daha dadlı…Gecə uçan kəpənəklər
Günəş gətirər qanadlarında…Yaat…
Şirincə yat, canım…
Mən
Gedirəm
Kəpənək tutmağa…
Məqalənin sonunun bu şəkildə alınmağı mənimçün bir qədər gözlənilməz oldu. Kəpənəklər haqqında düşünün, ÇOX BÖYÜK mətləbləri bir az sonraya saxlayın.
Gedirəm kəpənək tutmağa…