SÖZ VAXTI

       Ədəbi prosesin istənilən hadisəsi haqqında düşündüklərini yazmaq çox asandır, nəinki ədəbi tənqidin mahiyyəti və nə olması haqqında. Birincisi, sənin “düşündüklərin” özün də hiss etmədən illər boyu müəyyən qəlib içinə oturmuşdur və istənilən ədəbi fakt, ya hadisə ilə bağlı bu qəlibin içində sonsuz sayda işarələr var ki, ifadə olunmağa fürsət gəzir. Mənə elə gəlir ki, hər bir yazan adam ilk növbədə məhz bu “ifadə olunmaq istəyən işarələri” var gücüylə boğmağa çalışmalıdır. Onlara dərhal qapı açmaq, necə deyərlər, artıq müqavimətin və immunitetin itirilməsi anlamına gəlir.Bizim ədəbi prosesdə tənqidlə canlı proses arasında həmişə bu və ya digər şəkildə “ölüm-dirim savaşı” getmişdir və bir balaca kənardan baxan kimi bu müharibənin nə qədər amansız və mənasız olması bilinir.

       Belə olan təqdirdə onların – bu iki hadisənin bir-birlərinə “son nəfəs çəkilənə qədər” mane olmaları sübuta ehtiyacı olmayan problemlərdəndir. Belə deyək: yazıçı (bədii mətn yaradan digər şəxslər) təvazökarlıq adından saxtakarlıq edərək, yazdığının bədii səviyyəcə aşağı olmasını bilmərrə qəbul etməyən, tərs, hirslənəndə yeri-göyü yaxan, tənqidçi isə daim nəyi isə sübut etməyə çalışan və heç zaman bu imkana və fürsətə malik olmayacağı bəri başdan bəllənən bir fiqurdur (Allah eləməsin bu sözün müstəqim mənasında). Uyğunsuzluğun bu şəkildə olması faktiki vəziyyəti güzgü kimi göstərir: yəni bu gün var gücümüzlə bağırsaq ki, ədəbi camiəmiz parlaq bədii əsərlərlə aşıb-daşır, iki göz istəyir baxmağa, həmin uyğunsuzluq “ekrana gələcək”, özünü göstərəcək və hər şeyin yalan olduğunu təsdiq etməyə lüzum qalmayacaqdır. Gözəl mətnlər yaratmaq mənasında millətin gücü bu anla, bu zamanla ölçülmür, bu güc özünü ən dəhşətli məqamlarda belə göstərir, özü də hər an keçmişə ekskurs edərək; adı çəkilən uyğunsuzluq isə yüz il davam eləsə də, millətin böyük zamanı kontekstində olsa-olsa bir andır – ancaq nə qədər kiçik olsa da özünü diktə etmək gücünə malikdir. Bu mənada, nəyin əbədi, nəyin keçici olmasını həmişə zaman (millətin, dilin zamanı -!) müəyyənləşdirir. Tənqidçi bu zamana işləyən adamdır, öz ədəbiyyatının qara fəhləsidir.
Bizim cəmiyyətdə tənqidçi kimdir? Ən doğru fakt budur ki, indi hamı tənqidçidir. Və bu “tənqidçilik” əfsuslar olsun ki, məşhur bir nümunədə deyildiyi kimi, dünyanı qavramaqdan, dərk etməkdən deyil, anlamamaqdan, anlaya bilmək üçün resursların olmamasından irəli gəlir. Qəzet, jurnal və portal səhifələrinə baxın. Ucdantutma bütün ədəbi mühakimələrin içində şəxsən mən illər boyudur ki, qəribə bir anormallıq hiss edirəm və zaman keçdikcə bu qüsur bizi tərk etmir, şişir, böyüyür, gündə bir buğda boyu…
       Bir yazıçının başqa birisini, onun mətnini… qəbul etməməsi, lap kobud şəkildə belə olsa (…oxutmuram, əl çəkin!) ona önəm verməməsi çox normal bir hadisədir, ancaq bu qəribə mətnləri yaradan insanlara bir qüsur tutan kimi adamla karyerasını başa vursa da, hikkəsini unuda bilməyən siyasətçi diliylə danışırlar. Siyasətin, diplomatiyanın… ən qart üsulları, heç zaman heç yerdə tətbiq edilməmiş yöntəmləri bizim müstəvilərdə “çox uğurla” sınaqdan keçirilir. Bu kimi faktları və baş verən və verəcək hadisələrə illüstrasiyaları sonsuza qədər uzatmaq olar…
     Normal halda tənqidlə bədii mətnin münasibətləri (bir daha təkrar edirik: normal münasibətləri) sayəsində “ikinci cəbhə” açılır, gözlədiyinizin əksinə olaraq bu məqamda kiminsə “evrika!” deyib qışqırmasına səbəb ola biləcək heç bir hadisə baş vermir. Çünki yuxarıda xatırlatdığım kimi, bu – hadisənin təbii gedişatından doğmalı olan bir nəsnədir. Belə deyək, bədii əsərin dilində hər şey var – o, dünyanı gücü çatan həcmdə ehtiva etməyə çalışır, tənqidsə, hansı dillə yaradılmasından, akademikliyindən və ya esseyə oxşamasından asılı olmayaraq, sırf “riyazi əməliyyatları” həyata keçirməklə məşğul olur, yazıçının açdığı “dil arsenalında” hadisələri tutuşdurub “inteqrallaşdırır”, sırf inteqral əməliyyatlarını həyata keçirir. “Ədəbiyyatın dilinin tabe olduğu qanunlar onun reallıqla, gerçəkliklə deyil, müəllifin özü üçün müəyyənləşdirdiyi işarələr sistemi ilə uyğunluğuna aiddir (burada sistem sözünü sözün ciddi mənasında anlamaq lazımdır). Deyə bilərik ki, tənqidin məqsədi xalis formal xarakter daşıyır; bunun mənası o demək deyildir ki, tədqiq edilən əsərdə, yaxud yazıçıda indiyə kimi sezilməyən hansısa “sirri”, “dərinliyi” aşkara çıxarasan, o deməkdir ki, müxtəlif ağac hissələrini məhz ağlının gücünə bir-birinə yaraşdıran ağıllı xarrat kimi iki mürəkkəb detalı – dövrümüzün bizə verdiyi dili (marksizm, psixoanaliz) digər dilə - müəllifin özünün məxsusi epoxasına uyğun işləyib-hazırladığı məntiqi məhdudiyyətlərin formal sisteminə uyğunlaşdırasan” (Rolan Bart).
Bizdə isə həmişə normal hadisələrin tam əksi baş verir: neçə əsrdir ki, biz Füzulidə hansısa “sirri-xudanı” axtarır və tapa bilmirik, məsələnin bütün məğzi isə onun yuxarıda deyildiyi kimi özü üçün dövrünə uyğun işləyib-hazırladığı dili bula bilməməkdədir. Hər hansı yazıçının epoxaya uyar şəkildə işləyib-hazırladığı dilin içində onun bütün cəhətləri, həm də daha çox məhdudiyyətləri, yaşadığı dövrdə dünyanın gerçək halı ilə uyğun gəlməyən xüsusiyyətləri ehtiva olunur. Olur ki, bu “uyğun gəlməyən cəhətlər” zaman keçdikcə yerini tutur, işarələrin (kitabda və gerçəklikdə) bu şəkildə “yanıb-sönməsi”, bir-birini “təsdiqləməsi” adı çəkilən dövrdə məhdudiyyət sayılan nəsnənin “yeni dövrdə” həqiqət olması poetik sistemin bir növ başqalaşmasına, şəklini, məzmununu dəyişməsinə və digər şəkildəyişmələrə meydan açır. Və beləcə biz hiss etməsək də, Nəsimi, Füzuli, Əli Kərim, Səməd Vurğun, Mikayıl Müşfiqin, Əhməd Cavadın…. yaradıcılığı ildən-ilə “dəyişir”, başqalaşır. Bax, bütün bu başqalaşmaları bizə tənqid göstərməlidir, proqnozlaşdırmalıdır, Dədə Qorqud dastanlarında deyildiyi kimi “qeybdən xəbər” gətirməlidir. Yəni, bütün mümkün hallarda tənqidin sosial yozmalara yön verməsi onun gücsüzlüyündən, sözün pis mənasında ictimailəşməsindən xəbər verir. Sovet dövründən bu günə kimi bizdə tənqid məhz ictimailəşməklə məşğul olmuşdur və bədii əsər haqqında adicə fakta çevrilmək təhlükəsi bu gün ən dəhşətli problem şəklində meydana çıxmışdır. Bu xəstəlik artıq necə deyərlər, “norma” halına keçib – artıq müəyyənləşdirilmiş çərçivədən kənara çıxan kimi “ictimai qınaq” obyektinə çevrilirsən, qarşına çıxan ilk adam bu sualı sənə verməkdən özünü saxlaya bilmir: yazmırsan… Artıq müəyyənləşdirilmiş çərçivədə “yazmaq” ən mənasız əsərləri belə mütaliə etməkdən, onlar haqqında düşündüklərini qələmə almaqdan, bu mənasız və mündəricəsiz əsərləri bir-biri ilə tutuşdurub “nəzəri nəticələr və qənaətlər hasil etməkdən”, döyüşən dəstələrin düz ortasında olmaqdan (xüsusən ədəbi qəzetlər qapı-qapı gəzib yeni dava-dalaş motivləri axtarırlar), bütün bu dəstələrə hər dəfə nəyisə sübut etməkdən ibarətdir. Yaxınlarda bir tanışıma rast gəldim, oğlunun ədəbiyyat həvəsindən danışırdı və indi çap edilən əsərləri oxuya bilməməyindən şikayətlənirdi, vaxt darlığına görə yox, zəif olduqlarına görə. Deyirdi ki, bu əsərləri oğluma verirəm oxusun və məzmununu mənə danışsın. Ədəbiyyata həvəs göstərən uşağın zövqünün necə formalaşması indidən məlumdur. Uşaqlıqda nə qədər eləsəm də, cəhd göstərsəm də Əli Vəliyevi oxuya bilmədim, S.Rəhimovu dəfələrlə oxusam da, bezdirdi məni. Ona qalsa, hamıya məlumdur ki, dastanlarımızın da böyük qismi xalq təfəkkürünün deyil, fərdi yaradıcılığın məhsuludur. Yaxşı ki, nənələrimiz, analarımız məktəb görməyiblər, o “fərdi yaradıcılıq” bulağından su içməyiblər, nə yaxşı ki, “Bulaq” verilişi olub…. Ona görə də bu günkü vəziyyəti görəndə yada salmaq lazımdır ki, xalqın sözünü toplamaq əvəzinə onun yerinə söz yaradanların məşum əməli artıq bəhrəsini vermişdir…
       Yuxarıda xatırlatdıq ki, bizdə “tənqid” və “tənqidçi” terminləri yerində deyildir, ancaq kimsə onları fiziki şəkildə sürüşdürüb başqa bir müstəvi üzərinə keçirtməmişdir. Məsələ o dərəcədə qəlizləşmişdir ki, tənqidçi anlamıyla təhkimçi anlamı arasında bir elə prinsipial fərq qalmamışdır. Məhz buna görə də bizim cəmiyyətdə tənqidçi ifadəsi yalnız müasir ədəbi proseslə məşğul olan şəxs kimi anlaşılır. Özü də bu prosesin ona təhkim edilən ayrıntıları ilə… Halbuki, tənqid xüsusi bir təfəkkür formasıdır, dünyaya fərqli münasibət tipidir.
      Ancaq indi vəziyyət yuxarıda göstərilən faktların fonunda təsəvvür edildiyindən də acınacaqlıdır. Kəsə deyək: bizim hamımız həmin o geydirmə nağıl və dastanlardan başqa, həm də qəlp yazıçıların ədəbiyyat haqqında danışdıqlarının təsiri altında böyümüşük, indi inkar eləyək ki, yox, vallah belə deyil, bu, səfehlikdən başqa bir şey olmaz. Ə.Əylislinin məqalələrinin birində bu mənzərəyə güzgü tutan yaxşı bir passaj var. Nasir Azərbaycan sovet yazıçılarının son qurultayını yada salır və İsa Qəmbərin pıçıltı ilə dediyi “elə bil düşmən yuvasındayam” kəlmələrini yada salır. İsa Qəmbərin bu kəlməni hansı anlamda işlətməsi bir yana, ancaq, Şərif Ağayar demişkən: quş gözündən vurulmuşdur. Bu yuvada, bu dəyirmanda nə olmasa da, düşmənçilik aparmağa həmişə münbit zəmin olub. Düşmən dəyirmanı işləyir, havada 50 dərəcə istilik olsa da, içməyə su tapılmasa da, dəyirmanın suyu tükənmir ki, tükənmir… Ona görə də bu şəraitdə tənqid və bütövlükdə ədəbi gedişat etiraf üstündə köklənməlidir. Ancaq faktiki vəziyyət bunun əksini göstərir.

     Çox istərdim ki, mənim bütün bu mülahizələrim kiməsə dərs keçmək kimi başa düşülməsin. Bir daha təkrar edirəm, nə qədər amansız döyüşlərin içində olsa da, tənqidçi zamana işləyən, öz ədəbiyyatının qara fəhləsidir. Bundan başqa bir şey deyildir və ola da bilməz.