SÖZ VAXTI

Üslub peşə kimi

Valeridən Kollej dö Fransda oxuduğu mühazirələri nəyə görə çap etdirməməsini soruşanda cavab vermişdi ki, «formanın dəyəri çox böyükdür». Bununla bərabər, burjua ədəbiyyatının bütün təntənəsi dövründə formanın dəyəri demək olar ki, orada əksinə tapan məna ilə bərabərləşmişdi; görünür, elə o dövrlərdə də forma kompozisiyası, onun səslənməsinin qayğısına qalırdılar və bundan ğaşqa forma çox da dəyərli və ya önəmli sayılmırdı, çünki yazıçı ondan mexanizmlərinin yenilənmə sınağına məruz qalmadan demək olar ki, bakirə formada nəsildən nəsilə ötürüldüyü hazır bir alət kimi istifadə edirdi; formanın sahibi yox idi; klassik dilin universallığı məhz dilin hamı üçün ümumi səciyyə daşımasından irəli gəlirdi; fərqlənən isə yalnız yazıçıların təfəkkürü idi. Demək olar ki, bütün bu dövr ərzində formanın yalnız istehlak dəyəri var idi. Bununla belə, bildiyimiz kimi, təqribən 1850-ci ildə  Ədəbiyyat özünün varlığını bir növ sübut etmək imtahanı qarşısında qalmalı oldu: ədəbiyyat özü üçün müxtəlif alibilər axtarmaq yoluna qoşdu; və məhz yazının şübhə kölgəsinə toxunmasına görə bir sıra yazıçılar peyda oldu ki, yazının istehlak dəyərinin yerinə onun dünyaya gəlməsi üçün sərf edilən əməyin dəyərini qoymaqla ədəbi ənənənin davam etdirilməsinə görə məsuliyyəti öz üzərlərinə götürməyə başladılar. Onlar yazını onun missiyasına görə deyil, ona dəyər verən əməyə görə xilsa etmək qərarına gəldilər. Nə zamansa özünün əfsanəvi qəsrinə sığınan, peşəkar kimi emalatxanasında səhərdən axşama kimi tərt töküb işləyən, zərgərin ona verilən məmulatı sənət əsərinə çevirdiyi kimi forma üzərində çalışan yazıçı obrazı yarandı. O, günlər keçdikcə tək-tənha özünü bu işə sərf edir, saatlarla əlini işdən ayırmır: Qotye və Jid kimi belə yazıçılar Fransız Ədəbiyyatında məxsusi peşəkar sex yaratdılar, burada forma üzərində işin özüelə korporasiyaya məxsus olmağın bir aləmətidir. Əsərə çəkilən zəhmətin dəyəri qismən onun bətnində ifadə olunan dühanın dəyərini əvəz edir;  forma üzərində ağır əməklərini dilə gətirib lovğalanan yazıçıların sözlərində bir az naz-qəmzə də vardır; bəzən üslubun özünün lakonikliyi, hər halda mahiyyətcə Barokko dövrünün incəlik və həssaslığından mahiyyətcə fərqlənən məxsusi hissi kəskinliyin əlaməti kimi anlaşılırdı. Barokko həssaslığı Təbiəti dərk etmək lüzumundan yaranmışdı, bu isə öz növbəsində dilin bütün resurslarından bəhrələnməyi tələb edirdi; yeni yazıçıların axtarışları isə aristokratik ədəbi üslubun işlənməsinə yönəlmişdi və köhnəlmiş ədəbi dilin təkcə estetik dəlillər üçün kifayət etmədiyi şərtiliyinə bəraət qazandırıldığı dövrdədə yaranmış tarixə böhrana şəhadət verirdi başqa sözlərlə desək, bu zaman yazıçının sosial missiyası ilə ona Ənənəndən miras qalanalət arasında münaqişə yaranmışdı.

Bu yaradıcılıq təşəbbüsündən məhrum yazının əsasını daha ardıcıllıqla Flober qoymuşdur. Ona qədər burjua ideolgiyasının özünü universallıq ölçüsü kimi təyin etməsi, onun ideal insan təbiətinin mövcudluğunu iddia etməsi səbəbindən burjua məişəti kuryoz və ekzotik bir hal kimi qəbul edilirdi və buna görə də o öz prinsipləri ilə heç biri əlaqəsi olmayan konkret burjuanın davranışını bir tamaşa kimi qayğısız sakitliklə izləyə bilərdi. Flober isə burjua ruhunun özünü yazıçının düçar olduğu və yazıçı yalnız ona(xəstəliyə) tutulduğunu dərk etdiyi (bu isə  dünyanın faciəvi duyulmasının əlamətidir) zaman müalicə olunan, çarəsiz  biri xəstəlik kimi təsəvvür edirdi. Özünə Frederik Moronu, Emma Bovarini, Buvarı və Pekyuşeni tabe edən burjua Zərurətilə üz-üzə gəlməyi zərurətlə dəlinmiş və öz Qanunu ilə silahlanmış  incəsənət tələb etdi. Flober patetikliyi ( paradoks da elə bundadır) sırf texniki vasitələrlə yaradılan normativ yazı yaratdı. Bir tərəfdən o öz təhkiyəsini müxtəlif mahiyyətlərin öz təzahürlərinin  fenomenik sıralanması ilə deyil, (Prustdan fərqli olaraq) ardıcıllıqla aydınlaşdırılması şəklində qurur: felin zamanlarını o şərti normalara uyğun istifadə edir, beləliklə onlar hər zaman öz səlisliyi və süniliyi haqqında xəbərdarlıq edən incəsənətin nümunəsilə Ədəbiliyin əlamətləri kimi çıxış edirlər:o, xüsusi  valehedici qüvvəyə malik  yazı ritmi yaradır və Ədəbiyyatın yaradıcıları və istifadəçilərinin altıncı- son dərəcə ədəbi hissinə toxunan şifahi fəsahətli nitqdəni fərqlənir. Digər tərəfdən ədəbi əməyin bu kodifikasiyası, yazının yaradılmasına dair təlimlərin məcmusu- əgər istəsəniz-müəyyən müdrikliyin ifadəsidir, ancaq eyni zamanda kədərli səmimiyyətin də, çünki Flober öz maskasına barmaqla göstərərək təntənə ilə irəliləyir. Ədəbi dilin bu qriqorian kodifikasiyasının məqsədi yazıçını həyatın ümumi qanunu ilə barışdırmaq deyildisə də, ən azı onun yaratdığı formaya görə onun boynunu məsuliyyət qoymaq idi: Tarixdən alınan yazını incəsənətə çevirmək, yəni şəxsiyyətə onun üçün yad olan təbiətdə özünə yer tapmağa şərait yaradan aşkar şərtiliyə, düzgün razılaşmaya çevirmək idi.  Yazıçı cəmiyyətə öz səlisliyini gizlətməyən incəsənət təqdim edir, onun normalarını ümumi müşahidəyə təqdim edir və bunun müqabilində cəmiyyət yazıçını öz ağuşuna almağa razılaşır. Bu, öz poeziyasının mükəmməl prozaizmini Hötyenin  ilahinin özünün emal edilmiş formalı  nüfuzuna bənzər nüfuzu ilə işıqlandırmağa çalışan Bodlerin başına gəldi: əlbəttə, emal edilmişin  burjua praktikasına xarakterik olan praqmatizmlə heç bir əlaqəsi yox idi, buna baxmayaraq gündəlik əmək haqda təsəvvürlərə uyğun idi, belə işdə təkcə can atdığı idealdan daha çox öz fəaliyyətinin texniki üsullarının təcəssümü kimii nəzərdən keçirən cəmiyyətin nəzarəti altına düşür. Belə ki ədəbiyyata daxildən qalib gəlmək mümkün idisə, onu açıq qəöul edib, bununla da yazıçını «vicdanla çalışacağı» ədəbi katorqaya məhkum etmək daha yaxşı olmazdımı?

 Yazı və susma

O, hansısa yeni ədəbi dili azad etməkdən imtina edərək köhnə dili qiymətə mindirə, onu bütün intensiya, gözəllik, tayı-bərabəri olmayan ifadələrlə, arxaizmlərlə bəzəyə  bilirdi, o, ölümə məhkum olsa da yüksək, patetikası aşıb-daşan sözlər yarada bilirdi. Jidin, Valeri, Monterlan və hətta Bretonun belə böyük ənəvi mətni deyirdi ki, forma bütün sanbalı və içindəki əməlin böyüklüyü baxımından müqqəddəs ayin iştirakçılarının ritual dili kimi tarixdən asılı olmayan bir dəyərdir.Belə bir sakral yazıdan yalnız onu dağıtmaq yolu ilə yaxa qurtarmağın mümkün olduğunu zənn edən yazıçılar da tapılırdı; onlar ədəbi dili dağıtmağa, yaşayan, nəfəs alan ştamp, vərdiş, yazıçının bütün formal keçmişinin qıbığını sındırmağa girişdilər; formanı tam şəkildə xaosa bürümək, onun yerini söz səhrası ilə doldurmaqla onlar tarixin bircə zərrəsinin də olmadığı hadisəni meydana gətirməyə, yeni, təravət saçan dilə yiyələnməyə can atırdılar. Bununla belə, belə bir dəyişiklik (sarsıntı) özünəməxsus şəkidə ram edilmiş yol yaradır, cığır açır, öz qanunlarını yaradır. Dəbdəbəli dillə azılmış mətn birbaşa ictimai nitqi doğurmayan istənilən dili təhdid edir. Getdikcə müvafiq xaos mühitini dərinləşdirən dilin  dağılması prosesi yalnız yazının özünün susmasına gətirib çıxara, onunla nəticələnə bilər. Rembo və ya bəzi başqa sürrealistlərin gəlib çıxdıqları aqrofiya-yazı qabiliyyətinin pozulması (elə buna görə də onlar izsi—tozsuz, birdən yoxa çıxdılar), yəni ədəbiyyatın özünün dəhşətli həyəcan doğuran ölüm səhnəsi belə bir qənaəti yeridir ki, bəzi yazıçılarda dil ədəbi mifin çıxış və son nöqtəsidir və bu necə olmasa da onun qurtulmağa can atdığı bütün formaları bərpa edir, bu o deməkdir ki, öz inqilabiliyini həmişəlik qoruyub saxlayan yazı növü mövcud deyildir və formanın susması yalnız yazıçının özünü mütləq lallıq içində tapdığı halda yalan olmayacaqdır. Yazıya hamletvari münasibət göstərən Malarmenin şəxsiyyəti ədəbi dilin ölümdən qaçılmazlığı ötmək, türkü kimi oxumaq üçün həyatdan beşəlli yapışdığı anda Tarixdəki belə bir dayanıqsız məqamı kamil şəkildə əks etdirir. Malarmedə çap edilən sözün aqrafiyasından məqsəd seyrək vokabul zonasında özünün sosial, buna görə də günahkar əlaqələrindən can qurtaran sözün küydən düşdüyü boşluğu, boşluq, səhralıq mühitini yaratmaqdır. Adəti ştampların qabığından qopan, yazıçı texnikasının diktəsindən qurtulan hər bir söz bütün mümkün konteskstlərlə müqayisədə müstəqillik qazanır; bu sözün peyda olması  əks-səda yaratmayan və buna görə də öz tənhalığını və beləcə bütün günahlardan arındığını təsdiq edən ani və təkrarlanmayan hadisədə olduğu kimidir. Bu – intihar sənətidir: burada susmağın özü yekcins poetik zamana çevrilir, o, dil qatlarını kəsib doğrayır və beləcə, bu üsulla ayrıca sözü hiss etdirməyə məcbur edir – ancaq kriptoqram fraqmenti kimi yox, boşluğu şəfəqə bələyən işıq «partlayışı» kimi və ya  ölüm və azadlıqdan ibarət olan həqiqət kimi. (Malarme haqqında dil qatili kimi hipotezanı irəli sürən Moris Blanşoya borcluyuq). Malarmenin dili sevgili varlığı yalnız ondan imtina etməklə xilas edə bilən Orfeyin dilidir; Malarmenin dili  istənilən sevimli məxluqu yalnız ondan imtina etməklə onu xilas edən bilən Orfeyin öz dilidir, həm də dayanıb durmur, sakit jestlə geriyə dönür; Malarmenin dili nəhayət həsrəti çəkilən torpağın hüdudlarına, yəni Ədəbiyyatsız dünyanın sərhəddinə gəlib yetişən Ədəbiyyatın dilidir, - bu dünyanın varlığı barədə yalnız yazıçının özü şəhadət verə bilər.Ədəbi sözü xilas etməyin başqa bir yolu da mövcuddur: o, açıq ifadə edilmiş dil düzümünün hakimiyyətindən və ya əsarətindən xilas olmuş ağ mətndir. Linqivistik müqayisə ola bilər ki, belə bir yeni hadisənin mahiyyətini izah etməyə imkan versin: məlumdur ki, bəzi dilçilər göstərirlər ki, iki polyar dil kateqoriyası arasındakı sahədə (tək hal – cəm hal, keçmiş zaman-indiki zaman) daha bir kateqoriya -  neytral və ya sıfır termini mövcuddur; belə ki, xəbər forması felin lazım və əmr formaları ilə müqayisədə qeyri-modal forma təsiri bağışlayır. Bu mənada, əlbəttə,  digər masştabda demək olar ki, sıfır həddinə yetişmiş mətn mahiyyəti etibarilə indikativdə olan,başqa söhlə modallıqdan çıxmış yazıdır; jurnalistika patetik formalara-əmr və arzu formalarına müraciət tməsəydi, onu hətta jurnalist yazısı da adlandırmaq olardı. Yeni neytral yazı bu emosional çığırtı və mühakimələrin arasında yerləşsə də, onlardan asılı olmadığını hər addımda sübuta yetirir; ancaq məsələnin bütün məğzi onların olmamasındadır; belə bir olmama mütləq səciyyə daşıyır, burada hansısa daldanacaq və ya sirdən söhbət gedə bilməz; məhz buna görə də demək olmah ki, bu- şövqsüz yazıdır; bu daha çox günahsız, bətnində məsumluq olan yazıdır. Burada söhbət hasısa əsas dilə, canlı danışıq dilinin rəngarəngliyini saya salmayan ədəbi dilə bel bağlayaraq Ədəbiyyatı dəf etməkdən gedir. Bu- ilk dəfə Kamünün «Yabançı»da istifadə etdiyi şəffaf dil az qala üslubun özünün qaçaq düşməsi ilə nəticələnən iştiraksızlıq ideyasına əsaslanan bir üslub yaradır bu halda yazı dilin bütün sosioloji və mifoloji xüsusiyyətlrinin məhv edildiyi , yerini neytral və inert formalara verdiyi hansısa neqativ modusla yüklənir; beləliklə, yazıçının fikri  formanın tarixi prosesə sosial şəkildə cəlb olunması kimi əlavə proseslə müşayiət olunmamasına görə üzrəinə düşən məsuliyyəti tam şəkildə qoruyub saxlayır. Floberin mətni məlum qanuna əsaslanırsa, malarmenin mətni başını necə deyərlər daim sükutun içinə soxur, Prust, Selin, Keno kimi yazıçıların mətnləri , - hərəsi öz ladında, - sosial Təbiətin varlığından myedana gəlirsə, bu mətn növləri peşəkəran, surətçızaran və ya sehrkarın iş predmetini təşkil edən sözü obyekt kimi təsdiqləyərək forma və dil, habelə soial problematikanın birgəliyini nəzərdə tutursa, neytral yazı yenə də klassik sənətin ilkin xüsusiyyətini instrumentallığı kəsb edir. — burada neytral yazı yenidən, faktiki olaraq klassik sənətin ana xüsusiyyəti olan instrumentallığa yiyələnir. Ancaq bu təsadüfdə həmin formal alət artıq hansısa hakim ideologiyaya və onun təntənəsinə xidmət etmir; bu andan etibarən o, yazıçının yeni mövqeyini ifadə edir, ruhun dərinliyinə bataraq sükuta qərq olur;  qəsdən, düşünərəkdən istənilən eleqantlıq və bəzək-düzəyə iddiada bulunmur, bundan imtina edir, çünki bu ölçülərin hər ikisi Yazının bətninə yenidən Zamanı – özü ilə bərabər Tarixin yükünü daşıyan qüvvəni daxil etmək gücündədir. Ancaq yazı doğrudan da neytraldırsa, dil aktı biçimsizliyini və özbaşnalığını itirirsə, xalis riyazi tənliyə çevrilirsə və ucsuz-bucaqsız insan varlığı qarşısında cəbr formulları kimi sifətsiz libasda peyda olursa, - bax o zaman Ədəbiyyat, nəhayət devrilir, bu zaman insan varlığının bütün problematikası açılır və sanki çox rəngsiz bir məkanda təcəssüm olunur, yazıçı isə qeydsiz-şərtsiz vicdanlı adama çevrilir. Bədbəxtlik burasındadır ki, ağ rəngsiz yazıdan aldadıcı ikinci bir şey mövcud deyildir; o, meydana gəldiyi andan etibarən avtomatik üsulları elə bir məkanda işləyib-hazırlamağa başlayır ki, məhz burada əvvəlcə onun azadlığı çiçəkləmişdi; daşlaşmış formalar hər tərəfdən sözü dövrələyir və onu ilkin yuvasına qısnayır, heç bir hazır təyinata güzəştə getməyən dilin yerində isə yenidən yazı cücərir. Yazıçı klassikə çevrilərək özünün erkən yaradıcılığının epiqonuna çevrilir; cəmiyyət onun yazısını çox saylı ədəbi ədalardan biri hesab eləyir və bununla da onun özünün yaratdığı formayaradıcı mifin əsiri olur.