SÖZ VAXTI

Əkrəm Əylisli haqqında söz demək, həm də keçən əsrin əllinci illərindən üzü bəri ədəbi prosesdə və ictimai düşüncədə baş vermiş proseslərə dalmaq, onları bir daha incələməkdir. Bu məqamda iki son dərəcə qabarıq cəhəti ayırmaq lazım gəlir: - müəyyən halları çıxmaq şərti ilə bu adam ədəbi prosesin içindəcə etalon – zövq, səriştə, bədii duyum meyarı kimi ucalıb, Əkrəm Əylislinin nəşr etdiyi, baş redaktoru olduğu jurnalda çap edilmək az qala ədəbi həyata və ümumən ədəbiyyata vəsiqə almaq mənasında işlənib. Əkrəm Əylisliyə fərqli baxan adamların yəqin ki, əksəriyyəti bu mülahizəni inkar etməz. Dünyanın bu vaxtında heç kəsin çap probleminin olmaması – təbiidir, bəlkə də yaxşıdır, hər halda günümüzün, böyük bir ədəbi hərəkatın təbii xassəsidir, ancaq zövqün, meyar və etalonun qəhətliyi – artıq ciddi problemdir, bu artıq diktatla da düzələsi, yoluna qoyulası iş deyildir. Elə bil böyük bir uğultunun içindəyik, ağız deyəni qulaq eşitmir, yəni yazan adamlar nə yazdıqlarının, oxuyanlar nə oxuduqlarının fərqində deyillər, çünki FƏRQ yoxdur, o mənada ki, yazmaq sadəcə hərfləri və kəlmələri yan-yana düzüb qoşmaqdan başqa bir şey deyildir, indi ən çox təbliğ edilən, az qala dünyanın hər yerində çap edilən nəsr kitablarının başqa kitablardan, dünyanın yaddaşına həkk edilən mətnlərdən heç bir fərqi yoxdu, çünki bu yazılan şeylərin əsaslandığı bir bədii sistem yoxdu... Aşıq Ələsgərin «Ustadnaməsi» yoxdu...

      Ritm bədii mətndə hərəkətin xüsusi təşkil formasıdır. Hərəkət, təşkil olunmadan, necə gəldi, xaotik şəkildə «axa» bilməz. Bədii şüurun və təfəkkürün mətndə əyaniləşən bütün komponentləri bədii mətn çərçivəsində özünəməxsus təşkil prinsiplərinə tabe olmalıdır. Bu komponentlər, o cümlədən bədii zaman, kənardan əsərin içinə dolmur, məhz bədii mətn çərçivəsində «doğulur», həyat əlaməti qazanır. Bədii zaman həmişə real, ancaq qeyri-xətti zamanın dəyişdirilməsidir, bu da bədii obrazın spesifikası və müəllif konsepsiyası (ideyası) ilə, əsərin predmet qatını təşkil edən yaradıcı sintez  keyfiyyətinə malik olan subyektiv və obyektiv başlanğıcı, nitqi və kompozisiyanı bir tam kimi izah edir. Buradan belə nəticə hasil olur ki, bədii mətndə, həm də bədii təfəkkürün bətnində həmişə arısıkəsilməz dəyişmə, transformasiya prosesi baş verir, ancaq əsəri mütaliə edərkən biz bu «burulğanı» deyil, bədii-poetik nitqin müəyyən qanunlara tabe olan sırasını, düzümünü, başqa sözlə desək, təhkiyəni «görürük».

1 - Görmək gözün görmə bucağıyla yox, varlığın bətnindəki işıqla müəyyənləşir.

2 - Cəmiyyət və zahiri görünüş getdikcə eyni bir şeyə çevrilməyə meyllənir.

3 – Oxudan zaman geçdikcə imtina edilməsi erotizmin formalaşmasından imtinadan başqa bir şey deyildir.

4 – Ölümün təşrif gətirməsi məhəbbətin sinəsindəki ürəyin nəbzinin pozulmasıdır.5 – Bədən ruhun başını qatmaq üçündür.

   Bəzən Tanrı insana elə bir güc, elə bir təpər, enerji verir ki, onu daşımaq, ifadə etmək, «xərcləmək» bir yana qalsın, xain, paxıl gözlərdən yayınıb bu halal qismətlə baş-başa yaşamağın özü məşəqqətə çevrilir. Səyavuş Sərxanlı Tanrının böyük talant və tükənməz məhəbbət enerjisi bəxş etdiyi adamlardan biriydi; onun dünyaya gəlməsiylə köçməsinin arasında dərin fikrə gedən illər dürna qatarı kimi əcəl tüfəngiylə atılan qızıl gülləyə tuş gəlib, onun bu dünyada yaşadığı ömür, həyat neçə gündür ki, başqalaşıb, tanrının dəfətərinə yazılıb, heç zaman solmayacaq bir rəng kimi «aşkarlanmaqdadır». Bu dünyadakı rənglər bəlkə də Kosmosdan süzülən rənglərin, Tanrının onu adıyla səsləyən, çağıran səsinin rənginin çox zəif kölgəsidir.

    Həmişə ədəbiyyatın, xüsusən poeziyanın mahiyyəti haqqında düşünəndə yadıma Umberto Ekonun gülüş haqqında çox maraqlı tədqiqatından bu sətirlər düşür: «Bəlkə də insanı sevənlərin missiyası onları həqiqətə güldürməkdir, gülüşü həqiqətə çevirməkdir, çünki yeganə həqiqət, insanlar üçün həqiqətə qarşısıalınmaz ehtirasdan xilas olmağın yollarını öyrənməkdən ibarətdir». Bəli, hamıdan və hər şeydən çox həqiqətin müdafiə olunmağa ehtiyacı var. Hamının, hər şeyin həqiqətə ehtiyacı olduğu bir məqamda. İctimai inkişafın bəzən elə məqamı yetişir ki, adamın insanların axtardığı həqiqətə ağlamağı tutur. Belə demək olarmı ki, insan asanlıqla hər şəklə düşə bilən materiyadan yoğrulub, hər şəklə düşən materiyanın hərəkəti elə həssaslıqla hiss edilir ki, sürət bir az da artsa, düşünürsən ki, bu varlığı çərçivəsində saxlayan xəttlər pozulacaq, hər formaya və şəklə düşən varlıq istədiyi anda uçub gedəcək, yerinə qayıdacaq, ancaq…bu səyyar hərəkətin gerçəkləşməsinin qabağını alan bir qüvvə də mövcuddur – ölümlə həyat arasında, yuxuyla reallıq arasında, bu dünyayla o dünyanın sərhəddində, bətnində yaşadığımız gerçəkliyin «yuxu» sərhəddində – bura ƏDƏBİYYAT məmləkətinin ayaq dəyəməyən, iz, ləpir düşməyən torpaqlarıdır…