SÖZ VAXTI

Bu şeiri oxuyun: http://dusharge.azeriblog.com

Balzak «Sarrazin» novellasında qadın paltarı geyinmiş xədim kişi haqqında danışarkən belə bir cümlə işlədir: «O elə əsl qadın idi, qəfildən baş qaldıran qorxu hissi, anlaşılmaz şıltaqlıqları, instinktiv həyəcanları, səbəbsiz qabalığı, hərisliyi və bir də füsunkar, incə hissləri ilə birgə…» Bu sözləri deyən kimdi belə? Bəlkə qadın libası altında xədimi sezməməyə çalışan novella qəhrəmanı? Ya bəlkə öz şəxsi təcrübəsindən qadın haqqında fikir yürüdən Balzak – fərd? Yaxud qadın naturası barədə hökm sürən ədəbi təsəvvürləri izləyən yazıçı Balzak? Bəlkə ümumbəşəri hikmətdi bu? Kim bilir?! Romantik psixoloji ovqatın təzahürüdürmü bu? Nədirsə, biz onu heç vədə bilə bilməyəcəyik, belə bir səbəbdən ki, məhz adına yazı dediyimizdə səs, mənbə, məxəz barədə hər cür anlayış, sadəcə gömülür! Yazı – qeyri-müəyyənliyin, qeyri-yekcinsliyin, ikimənalılığın elə bir məkanıdır ki, burada bizim subyektivliyimizin izləri yox olur. Bu, elə bir ağ-qara labirintidir ki, hər cür özünəbənzərlik və ilk növbədə yazan adamın cismani nişanəsi itib gedir.

Üslub peşə kimi

Valeridən Kollej dö Fransda oxuduğu mühazirələri nəyə görə çap etdirməməsini soruşanda cavab vermişdi ki, «formanın dəyəri çox böyükdür». Bununla bərabər, burjua ədəbiyyatının bütün təntənəsi dövründə formanın dəyəri demək olar ki, orada əksinə tapan məna ilə bərabərləşmişdi; görünür, elə o dövrlərdə də forma kompozisiyası, onun səslənməsinin qayğısına qalırdılar və bundan ğaşqa forma çox da dəyərli və ya önəmli sayılmırdı, çünki yazıçı ondan mexanizmlərinin yenilənmə sınağına məruz qalmadan demək olar ki, bakirə formada nəsildən nəsilə ötürüldüyü hazır bir alət kimi istifadə edirdi; formanın sahibi yox idi; klassik dilin universallığı məhz dilin hamı üçün ümumi səciyyə daşımasından irəli gəlirdi; fərqlənən isə yalnız yazıçıların təfəkkürü idi. Demək olar ki, bütün bu dövr ərzində formanın yalnız istehlak dəyəri var idi. Bununla belə, bildiyimiz kimi, təqribən 1850-ci ildə  Ədəbiyyat özünün varlığını bir növ sübut etmək imtahanı qarşısında qalmalı oldu: ədəbiyyat özü üçün müxtəlif alibilər axtarmaq yoluna qoşdu; və məhz yazının şübhə kölgəsinə toxunmasına görə bir sıra yazıçılar peyda oldu ki, yazının istehlak dəyərinin yerinə onun dünyaya gəlməsi üçün sərf edilən əməyin dəyərini qoymaqla ədəbi ənənənin davam etdirilməsinə görə məsuliyyəti öz üzərlərinə götürməyə başladılar. Onlar yazını onun missiyasına görə deyil, ona dəyər verən əməyə görə xilsa etmək qərarına gəldilər. Nə zamansa özünün əfsanəvi qəsrinə sığınan, peşəkar kimi emalatxanasında səhərdən axşama kimi tərt töküb işləyən, zərgərin ona verilən məmulatı sənət əsərinə çevirdiyi kimi forma üzərində çalışan yazıçı obrazı yarandı. O, günlər keçdikcə tək-tənha özünü bu işə sərf edir, saatlarla əlini işdən ayırmır: Qotye və Jid kimi belə yazıçılar Fransız Ədəbiyyatında məxsusi peşəkar sex yaratdılar, burada forma üzərində işin özüelə korporasiyaya məxsus olmağın bir aləmətidir. Əsərə çəkilən zəhmətin dəyəri qismən onun bətnində ifadə olunan dühanın dəyərini əvəz edir;  forma üzərində ağır əməklərini dilə gətirib lovğalanan yazıçıların sözlərində bir az naz-qəmzə də vardır; bəzən üslubun özünün lakonikliyi, hər halda mahiyyətcə Barokko dövrünün incəlik və həssaslığından mahiyyətcə fərqlənən məxsusi hissi kəskinliyin əlaməti kimi anlaşılırdı. Barokko həssaslığı Təbiəti dərk etmək lüzumundan yaranmışdı, bu isə öz növbəsində dilin bütün resurslarından bəhrələnməyi tələb edirdi; yeni yazıçıların axtarışları isə aristokratik ədəbi üslubun işlənməsinə yönəlmişdi və köhnəlmiş ədəbi dilin təkcə estetik dəlillər üçün kifayət etmədiyi şərtiliyinə bəraət qazandırıldığı dövrdədə yaranmış tarixə böhrana şəhadət verirdi başqa sözlərlə desək, bu zaman yazıçının sosial missiyası ilə ona Ənənəndən miras qalanalət arasında münaqişə yaranmışdı.

Məlumdur ki, dil eyni bir epoxanın yazıçıları üçün ümumi olan pinsip və vərdişlərin məcmusunu əks etdirir. Bu o deməkdir ki, dil öz təbiətinə uyğun olaraq, yazıçının sözünə daxildən sirayət edir və bu zaman ona heç bir forma vermir və hətta onu qidalandırmır da: bu, məlum həqiqətlərin abstrakt dairəsinə bənzəyir; yalnız bu dairədən kənarda eyni yazıçı sözünün özünəməxsusluğunun haləsi yaranmağa başlayır. Dil yerlə göyün birləşdiyi düz xətt kimi bütün ədəbiyyat sferasını əhatələyir, insanın adət etdiyi, gözünün öyrəşdiyi hədləri təsvir edir, göstərir. Dil material ehtiyatından çox, bir üfüqdür, yəni eyni zamanda həm ərazi, həm də onun sərhəddləridir, bir sözlə, özünü inamlı, doğma hesab etdiyin dil məkanının torpaqlarıdır. Yazıçı sözün birbaşa mənasında dildən heç nə götürmür; ancaq dil onun üçün elə bir maneədir ki, bunu dəf etdikdə sözün təbiətüstü keyfiyəti açılır; dil hərəkət etmək üçün əvvəlcədən hazırlanmış bir meydandır, mövcud imkanların eyni zamanda həm məhdudiyyəti, həm də geniş diapazonudur. Dil insanın üzərinə ictimai öhdəlik götürdüyü bir sferadır, bu, seçim imkanı qoymayan bir refleksdir, təkcə yazıçının yox, bütün insanların bölünməyən mülküdür; o, insanın seçiminə görə yox, öz təbiətinə görə ictimai predmetdir. Heç bir yazıçıya öz azadlığını maneəsiz olaraq dilə təlqin etmək imkanı verilməyib, çünki dilin çiyinlərində bütün TARİX yükü daşınır – fasiləsiz olaraq.

Cənablar!

Yuxu – janrdır, qorxu – tema. Əvvəlcə yuxulardan, sonra vahimələrdən danışacağam.Yaxın günlərdə psixologiya kitablarına baxdım və məyus oldum. O kitablarda yuxu süjetləri və ümumən yuxu mexanizmləri barədə nəsə oxumaq mümkün olsa da, məni maraqlandıran məsələ haqqında bir kəlməylə də rastlaşmadım. Məni möcüzələrlə dolu yuxu dünyası maraqlandırırdı. Psixologiya üzrə kitabların birində – Qustav Spillerin «İnsanın şüuru» əsərində söhbət ondan gedir ki, yuxular əqli fəaliyyətin aşağı səviyyəsinə uyğun gəlir. Burada belə bir cəhət də önə çəkilir ki, yuxu süjetləri demək olar ki, oxşar və əlaqəsizdir. Sonra Qrussakı və onun «Yuxular arasında» əsərini xatırlayıram. Qrussak bu kitabın «intellektual səyahət» adlı hissəsində yazır ki, hər səhər kölgələr aləminə, yuxu labirintlərinə baş vurduqdan sonra yuxudan gümrah oyanıram.

       Yox, biz rəssamlığı da, heykəltəraşlığı və musiqini də ictimai sifarişə «bağlamaq» istəmirik – heç olmazsa, eyni şəkildə, eyni dərəcədə. Niyə? Nə üçün? Dərhal belə bir sual doğur. Deyək ki, keçən əsrlərdə yaşamış yazçılardan biri öz sənəti barədə fikir yürüdəndə kim ondan tələb edə bilər ki, bu fikirlər eyni uğurla digər sənət növlərinə də tətbiq edilsin? Ancaq bu gün musiqiçi, yaxud ədəbiyyatçının istilahlarıyla «rəssamlıqdan danışmaq», yaxud rəssam ədasıyla «ədəbiyyatdan bəhs etmək» bir növ eleqantlıq hesab edilir – elə bil ki, həqiqətdə yalnız bir bütöv tam var ki, özünün vahid dilini heç bir «tərəfkeşliyə» yol vermədən bu və ya digər hissədə adekvat şəkildə ifadə edir. Şübhəsiz ki, hər hansı sənət sahəsinə aid olan istedadın cövhərində fərqləndirilib ayrılmamış edg bir seçim tapmaq olar ki, daha sonralar şəraitin, təhsil, yaxud gerçək aləmlə ünsiyyətin sayəsində xüsusi keyfiyyət şəklində meydana çıxır. Və bunu da nəzərə alırıq ki, eyni bir epoxa daxilindəki sənət növləri eyni sosial faktorlar nəticəsində qarşılıqlı təsirdə bulunmaq lüzumu qarşısında dayanırlar. Ancaq konkret bir ədəbi nəzəriyyənin musiqiyə tətbiqedilməzliyini göstərərkən bu nəzəriyyənin absurdluğunu hamıya bildirmək istəyənlər əvvəlcə bunu sübut etməlidirlər ki, sənət növlərinin hamısı paraleldir. Çünki belə bir paralellik əslində mövcud deyildir. Hər yerdə olduğu kimi, burada da fərqləndirən, seçib ayıran yalnız forma deyildir, həm də materialdır; və bu, rəng və səsləri müəyyən bir düzümə gətirən bir şeydir, elə bir şey ki, sözlərlə tamam başqa cür ifadə olunur. Notlar, rənglər və formalar işarə deyildir, onlar bizi özləri üçün «zahiri qabıq rolu» oynayan bir şeyə doğru istiqamətləndirmirlər.

Kimsə varid olur, – şübhəsiz ki, bu mən deyiləm, – və deyir: məni rəssamlıq idiomu maraqlandırır. Bir başınıza vurun, bu sözləri deyən adam soyuqqanlıdır, o dərəcədə ki, cümlənin deyilişində onun tükləri də tərpənmir, dediyini heç nə olmamış kimi sakitcə deyir, əl-qolunu oynatmır. Bu sözləri eşidəndə bəlkə də siz onun başının yan-yörəsindəmi, tələffüz etdiyi sözlərin ətrafındamı… nəyinsə əyani, maddiləşmiş şəklini görməyə ümid edirdiniz: məsələn, «en pinture» (rəssamlıqda) deyəndə o, heç avaznan da olsa (səsinin yolunu «sındırmaqla»), bu ifadəni bağlayan, «həbs edən» dırnaqları «göstərmədi» və heç havada da olsa barmağının bircə işarəsiylə onu zəifcə cızmadı. O, sadəcə hər şeydən xəbərsiz bir adam kimi, sanki dünyanın o başından gəlirmiş kimi gəlir və deyir: məni rəssamlıq idiomu maraqlandırır.

Gözləmək lazımdır, – hamı bu nəticəyə gəlmişdi, – belə vəziyətin nə ilə qurtaracağını heç kəs deyə bilməz, yeganə əlac gözləməyədi, doktor Raymondi elə bunu deyir, – Meçinanın yaşında bundan da betər hallarla rastlaşırsan, cənab Botto, gözləməkdən başqa ümidimiz yoxdu ki… ancaq axı o, iki həftədir ki, yatır, oyanmaq bilmir, doktor, axı o, düz iki həftədir ki, yatağında ölü kimi uzanıb. – Bilirəm, senyora Luisa, bu, komanın klassik halıdır, ancaq… nə edə bilərik, gözləmək, yenə gözləmək…

CESSAMİN BLAU, MİLUOKİ, 1 MAY, 1985-Cİ İL 

     JAN-FRANSUA LİOTAR (1924-cü ildə doğulub) – məşhur fransız filosofudur. Postmodernizmin fəlsəfəyə aidliyi məsələsini ilk dəfə məhz o qaldırmışdır. Liotar daha çox postmodern vəziyyətin estetik və siyasi aspektlərinə diqqət yetirir. Oxuculara təqdim edilən «Post» sözünün mənaları haqqında» məqaləsi onun 1983-cü ildə çap olunmuş «Uşaqlar üçün postmodernin şərhi» adlı kitabından götürülmüşdür. Həmin kitab dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan azyaşlı uşaqlara müəllifin məktubları formasında yazılmışdır.

     Mən özümün bəzi mülahizələrimi səninlə bölüşmək istərdim, – bundan əsas məqsəd «postmodern» termini ilə bağlı bir neçə problemi onların həllinə cəhd etmədən nəzərə çarpdırmaqdır. Məsələyə bu şəkildə yanaşaraq, mən bu problemlərin müzakirəsinə son qoymayacağam, əksinə, yanılma və ifadə dolaşıqlığından qurtulmaq üçün onu lazımi zəminə doğru istiqamətləndirəcəyəm. Fikrimi üç bənddə izah etməyə çalışacağam.

    Parisdə Pablo Pikasso həmişə təkid edirdi ki, mən onun Qran-Öqüstən küçəsində yerləşən emalatxanasında yaşayım. Onun inadı qarşısında təslim olduqda o, sonralar “Gül-Qadın” adıyla tanınan rəsmini və digər əsərlərini çəkməyə girişdi. Karandaşla çəkilmiş bu portretlər mənim portretlərin idi.  Arada o, mənə belə bir arzusunu da çatdırdı ki,  bütöv bir albomluq eskizlərimi çəkmək istəyir. Əvvəlcə mən qorxmuş kimi oldum, ancaq o məni elə həvəsləndirdi ki,  1946-cı ilin bütün may ayı ərzində (üstəlik iyunun tən yarısı) biz çox maraqlı dialoqa “girdik”. O, mənim saysız-hesabsız portretlərimi çəkmişdi. Bu, bir növ məndə hədsiz özünəvurğunluq yaratmışdı: axı, nə qədər portretin obyekti olmaq olardı, üstəlik bu şəkillər bir az ideallaşdırılmışdı da...